در بسیاری از مراکز عصر جدید، در میان پیشنهادهای گوناگونی که با عنوان «کلنگرانه» یا «جامع» عرضه میشوند، روشهایی نیز وجود دارند که پایهای علمی ندارند و اغلب بیشتر به تجربههای شبهمعنوی شباهت دارند. این پیشنهادها، هرچند با مسیحیت سازگار نیستند، عناصری از آن را وام میگیرند تا در نظر شرکتکنندگان باورپذیرتر جلوه کنند.
یکی از این روشها که مدتهاست رواج دارد، چیدمانهای خانوادگی است. این «درمان» مدعی است که حتی میتواند آسیبهای روانی گذشته را برطرف کند و همچون گونهای درمان نیاکانی، نسلهای پیشین را نیز دربرگیرد.
چیدمانهای خانوادگی چیست؟
چیدمانهای خانوادگی روشی درمانی و جایگزین است که اثربخشی آن از نظر علمی اثبات نشده و در دههٔ ۱۹۹۰ به دست رواندرمانگر آلمانی و کشیش پیشین، برت هلینگر، پدید آمد.
هلینگر مفاهیم روانشناسی نظاممند را به شیوهای التقاطی با عناصر معنوی درآمیخت و تأثیراتی از تئوسوفی، الهیات، برنامهریزی عصبیـکلامی و گونههای مختلف هیپنوتیزم را در آن گنجاند. او بر این باور بود که مشکلات شخصی ممکن است از پویاییهای حلنشده درون نظام خانواده سرچشمه بگیرند و بر نسلهای بعدی نیز اثر بگذارند، و اینکه درمان میتواند این تعارضهای پنهان را آشکار و حل کند.
نظریههای برت هلینگر که پایههای علمی محکمی ندارند و به باطنگرایی بسیار نزدیکاند، مدعیاند کسانی که در خانواده طرد شده یا به فراموشی سپرده شدهاند، بهدلیل سرنوشتهای تراژیکشان میتوانند بر نسلهای بعدی اثر بگذارند، تا زمانی که دوباره در خانواده «به رسمیت شناخته شوند».
برای مثال، اگر یکی از اعضای خانواده در جنگ بمیرد یا زنی هنگام زایمان جان بسپارد، ممکن است یکی از نوادگان ناآگاهانه «جای او را بگیرد» و سرنوشتش را تقلید کند، احساسات یا نشانههای بیماری او را بروز دهد یا حتی ناآگاهانه بکوشد در مرگ نیز از او پیروی کند.
افزون بر این، هلینگر فرض میکند که اگر کسی مسئولیت یک خطای بزرگ را نپذیرد، کودکی از نسلهای بعدی ممکن است بکوشد آن خطا را کفاره دهد و بهایش را با سلامت، خوشبختی یا کامیابی خود در زندگی بپردازد. برای نمونه، اگر پدربزرگی مرتکب خشونت یا کلاهبرداری شود، بر پایهٔ این دیدگاه ممکن است نوادگان او با مشکلات سلامتی، دشواریهای مالی یا روابط پرآشوب روبهرو شوند، گویی در حال کفارهدادن خطایی هستند که حلنشده باقی مانده است.
نمونهای دیگر میتواند پدر یا مادری باشد که فرزندانش را ترک میکند. بنا بر این نظریه، نوادگان ممکن است روابطی بیثبات یا ترس از رهاشدن پیدا کنند و زخمهایی را بازتاب دهند که آن انتخاب بر جای گذاشته است. به همین ترتیب، مادری که آسیب روانی ناشی از سوءاستفاده را تجربه کرده، ممکن است رنج خود را به فرزندانش منتقل کند؛ فرزندانی که شاید بیآنکه علت را درک کنند، از اضطراب یا افسردگی رنج ببرند.
میتوان این پویاییها را با مفهوم کارما در آیین هندو مقایسه کرد؛ بر اساس آن، اعمالی که در یک زندگی انجام میشوند میتوانند بر سرنوشت انسان در زندگیهای بعدی اثر بگذارند. همانگونه که کارما انباشته میشود و در تجربههای زندگی نمود مییابد، بنا بر این دیدگاه، خطاهای کفارهدادهنشده نیز میتوانند در نسلهای بعدی «دوباره زنده شوند» و چرخهای از رنج و نیاز به آشتی پدید آورند.
در هر دو مورد، اندیشهٔ نوعی پیوستگی مطرح است: اعمال و تجربههای حلنشدهٔ یک نسل میتوانند بر دوش نسلهای بعدی سنگینی کنند تا زمانی که با آنها روبهرو شوند و آشتی برقرار شود.
هلینگر در این افق درونماندگار، مفهوم «میدان مورفیک» یا «میدان آگاهی» را نیز مطرح میکند و آن را «شبکهٔ اطلاعاتیِ پیرامون ما» توصیف میکند. بر اساس این ایده، باید به وضعیت «هماهنگی» رسید و اجازه داد لایههای ناخودآگاه آشکار شوند تا «خاستگاه ناراحتی یا نشانهٔ بیماری را بهدرستی درک کنیم و در نتیجه، عنصرِ ازدسترفته را دوباره در نظام بگنجانیم»؛ تا سرانجام به بهبودی برسیم.
در فرایند چیدمانهای خانوادگی میکوشند «رزونانس مورفیک» را فعال کنند تا عمیقترین بخش وجود انسان در سطح آگاهی آشکار شود. در این چارچوب، «درمانگر هماهنگ با نیروهایی کار میکند که در میدان اثر میگذارند و آن را هدایت میکنند».
بنابراین، این روشی است که نقشی تعیینکننده برای انرژیها و نیروهای معنویِ ادعایی قائل میشود، بیآنکه چنین سازوکارهایی از نظر علمی اثبات شده باشند.
عصر جدید و ایدههای شبهشرقی
با فضایی متعلق به عصر جدید روبهرو هستیم که عناصر درونماندگار و فراطبیعی در آن دیده میشود؛ یعنی باورهایی که هم بر جنبههای مادی و هم بر جنبههای معنوی تمرکز دارند.
از جملهٔ این روشها چنلینگ است؛ روشی که در آن شخص مدعی میشود با موجودات معنوی یا راهنمایان ارتباط برقرار میکند.
همچنین از میدان مورفیک سخن گفته میشود؛ مفهومی که برخی تفسیرهای ناخودآگاه جمعی و معنویت را به یاد میآورد و نوعی واقعیت روانیِ مشترک میان همهٔ انسانها را توصیف میکند.
عنصر دیگر، جبرگرایی مطلق است؛ یعنی این ایده که هر رویدادی در زندگی از پیش تعیین شده است. بستهبودن در برابر امر متعالی نیز به معنای کنارگذاشتن یا کمرنگکردن ارجاع به واقعیتی معنوی و متعالی است.
تمرکز بر تندرستی روانیـجسمانی، یعنی توجه به سلامت روان و جسم، یکی دیگر از جنبههای اساسی این نگرش است.
این دیدگاه وجود خدایی شخصی و زنده، همچون عیسی مسیح، را که توان مداخله در تاریخ و زندگی هر انسانی را دارد، رد میکند؛ اما در تناقضی آشکار، به انرژیهای کیهانی و موجودات معنویِ نامشخص ارجاع میدهد.
بدینترتیب، نوعی دین بدون خدا شکل میگیرد که به جهان باطنگرایی کلاسیک، پیوندخورده با دانشهای پنهان و شیوههای معنویِ ویژهٔ معدودی از برگزیدگان، ارجاع میدهد.
یکی دیگر از جنبههای جالب چیدمانهای خانوادگی، مفهوم «رزونانس» است؛ بر اساس آن، هر فردی که با او روبهرو میشویم و هر رویدادی که تجربه میکنیم، در مسیر ما قرار گرفته است، چون خودمان آن را جذب کردهایم. این مفهوم در روشهای دیگری از عصر جدید، مانند ریکی، نیز دیده میشود.
اندیشهٔ عصر جدید اغلب بر یگانهانگاری استوار است؛ یعنی این ایده که همهچیز در یک واقعیت واحد به هم پیوسته است، و نیز بر خودتعیینگری مطلق که بر اساس آن، هرکس سرنوشت خود را میسازد.
این عناصر با دیدگاه مسیحی در تضادند؛ در این دیدگاه، یکی از بزرگترین گناهان انسان تکبر است، یعنی ادعای نشاندن مخلوق به جای خالق.
اما آیا باید هرآنچه به چیدمانهای خانوادگی مربوط میشود، رد کرد؟
همانند بسیاری از نظریهها، برخی از تأملات اولیه را لزوماً نباید کنار گذاشت. روشن است که آنچه در زندگی والدین و پدربزرگها و مادربزرگهای ما رخ میدهد، میتواند بر زندگی ما پیامدهایی داشته باشد.
داغدیدگی، دشواریهای مالی یا گسست روابط قطعاً میتوانند بر منش، تربیت، خلقوخو و سبک زندگی ما اثر بگذارند، بهویژه در سالهای نخست زندگی.
همچنین ممکن است رویدادهایی که در دوران کودکی در خانوادهمان تجربه کردهایم، زخمهایی بر جای بگذارند که ما را تضعیف کنند یا آسیبپذیرتر سازند.
برای مثال، اگر یکی از بستگانم هنگامی که مادرم باردار است او را کتک بزند، ممکن است نارس به دنیا بیایم و پیامدهای آن را متحمل شوم. اگر مادربزرگم فرار کند و همهٔ پول خانه را با خود ببرد و مادرم در فقر زندگی کند، ممکن است فرصت درسخواندن نداشته باشم. اگر پدر و مادرم الکلی باشند، ممکن است به مشکلات وابستگی دچار شوم.
اینها پویاییهای خانوادگیای هستند که همه با آنها آشنایند و میتوانند پیامدهای ملموسی در زندگی افراد داشته باشند.
آنچه میتوانیم در چیدمانهای خانوادگی به چالش بکشیم، این ایده است که این پیامدها الزاماً از انرژیهای منفی پنهان یا وضعیتهایی ناشی میشوند که به مداخلات جادویی یا مبتنی بر انرژی نیاز دارند. گاهی واقعاً به مداخلات روانشناختی یا تربیتی نیاز است، اما دشواریهای روزمره، بیماریها و ناکامیها را نمیتوان خودبهخود به نیاکانمان یا اعمال آنها نسبت داد.
آیا این روشها برای یک مسیحی معنا دارند؟
درست است که رویدادهای خانوادگی بر زندگی ما اثر میگذارند، اما ایمان کاتولیک در رویارویی با دشواریها، چشماندازی متفاوت، استوار و عقلانی به ما عرضه میکند.
این انرژیها، پویاییهای پنهان یا اعمال نیاکان ما نیستند که سرنوشتمان را بهگونهای منفی رقم میزنند. رویدادهای خانوادگی ممکن است بر کودکی یا برخی مراحل زندگیمان اثر گذاشته باشند، اما لزوماً همهٔ آیندهٔ ما را تعیین نمیکنند.
ما مسئول انتخابها و مسیر زندگی خود هستیم. افزون بر این، حتی وقتی اتفاقی منفی رخ میدهد، لزوماً تقصیر کسی نیست. با راز شر و راز گناه در جهان روبهرو هستیم.
با ایمان نمیکوشیم انرژیها یا موقعیتهای گذشته را از میان برداریم، بلکه با امید و اعتماد به حضور نزدیک خداوند با دشواریهای روزمره روبهرو میشویم.
گاه آنچه را نمیتوانیم تغییر دهیم نیز میپذیریم، بیآنکه آرامشی را که از آگاهی به تنها نبودنمان، اینکه خدا دوستمان دارد و امید به بهشت پس از این زندگی سرچشمه میگیرد، از دست بدهیم.
پائولو بوتی
© Tutti i diritti riservati. Riproduzione consentita solo chiedendo permesso a info@amicidilazzaro.it
(non verrà concesso a siti con pubblicità/ads o per usi commerciali)
© All rights reserved. Reproduction allowed only with permission from info@amicidilazzaro.it
(it will not be granted to sites with advertising/ads or for commercial uses)


