
Στο επίκεντρο κάθε συμφωνίας παρένθετης μητρότητας βρίσκεται η σύμβαση, όπου συναντώνται οικονομικά συμφέροντα και προσωπικές επιθυμίες. Ακριβώς εδώ αναδεικνύεται μια σημαντική αντίφαση: η γέννηση ενός παιδιού, που αφορά ανθρώπινους και συναισθηματικούς δεσμούς, περνά μέσα από το χρήμα, την αγορά, τα εργαστήρια, τους καταλόγους και τις συμβάσεις. Έτσι, η κύηση και η γέννηση γίνονται μέρος μιας οικονομικής συμφωνίας, στο πλαίσιο της οποίας αγοράζονται υπηρεσίες σχετικές με την αναπαραγωγή και υπάρχει ο κίνδυνος το παιδί να θεωρηθεί μέρος όσων αγοράζονται.
Ακριβώς στη σύμβαση αναδεικνύεται η ανισότητα μεταξύ των μερών: από τη μία, εκείνοι που διαθέτουν τους οικονομικούς πόρους για να αναθέσουν την κυοφορία· από την άλλη, η γυναίκα που κυοφορεί το παιδί και μπορεί να βρίσκεται σε πιο ευάλωτη θέση, ιδίως για οικονομικούς ή κοινωνικούς λόγους. Αυτή η διαφορά μπορεί να επηρεάσει την ελευθερία επιλογής, τη δυνατότητα διαπραγμάτευσης των όρων της συμφωνίας και την εξουσία λήψης αποφάσεων κατά τη διάρκεια της κύησης.
Η συμβατική ελευθερία είναι θεμελιώδης αρχή των δημοκρατικών κοινωνιών, αλλά δεν μπορεί να είναι απόλυτη. Στο σύγχρονο δίκαιο, υπόκειται στην υποχρέωση σεβασμού της αξιοπρέπειας, της σωματικής ακεραιότητας και της ελευθερίας των εμπλεκομένων. Το κράτος, ως εγγυητής του κοινού αγαθού, οφείλει να θέτει ηθικά και νομικά όρια, ώστε να αποτρέπει τη μετατροπή των συμβάσεων σε μέσο κυριαρχίας ή εκμετάλλευσης.
Αυτά τα όρια δεν αναιρούν την ελευθερία· την καθιστούν δυνατή.
Τα όρια που τίθενται για την προστασία του προσώπου επιτρέπουν στις συμβατικές σχέσεις να αναπτύσσονται με δίκαιο και ισορροπημένο τρόπο.
Η απαγόρευση πώλησης οργάνων ή μερών του σώματος, ακόμη και όταν υπάρχει συναίνεση, αποδεικνύει ότι δεν μπορούν όλα να αποτελούν αντικείμενο οικονομικής συναλλαγής. Κατά τον ίδιο τρόπο, οι διατάξεις που απαγορεύουν ή περιορίζουν την αγοραπωλησία σεξουαλικών υπηρεσιών σε διάφορες έννομες τάξεις υπενθυμίζουν την αρχή ότι το ανθρώπινο σώμα δεν πρέπει να υποβιβάζεται σε εμπόρευμα, ακόμη κι όταν υπάρχει συμφωνία μεταξύ των μερών.
Οι ανισότητες στις συμβάσεις παρένθετης μητρότητας
Η παρένθετη μητρότητα αναδεικνύει βαθιές ανισότητες:
- την ανισορροπία ισχύος μεταξύ ανθρώπων που ανήκουν σε διαφορετικές κοινωνικές τάξεις·
- τη συγκέντρωση των κινδύνων για την υγεία στη γυναίκα που κυοφορεί το παιδί·
- τον κίνδυνο να μην προστατεύονται επαρκώς ορισμένα θεμελιώδη δικαιώματα του παιδιού.
Ως προς το τελευταίο ζήτημα, τίθεται το ερώτημα του δικαιώματος του παιδιού να γνωρίζει την καταγωγή του και τη βιολογική του ιστορία, ιδίως στις περιπτώσεις όπου η ταυτότητα του λεγόμενου «δότη» παραμένει ανώνυμη.
Τίθεται επίσης το ζήτημα της προστασίας του δικαιώματος του παιδιού να διατηρεί σχέσεις με τα πρόσωπα που συμμετείχαν στη γέννησή του και, ειδικότερα, με τη γυναίκα που το κυοφόρησε επί εννέα μήνες. Η μητρική επαφή και ο θηλασμός μπορούν επίσης να αποτελέσουν σημαντικές στιγμές για τη δημιουργία του συναισθηματικού δεσμού και την ανάπτυξη του παιδιού.
Τα όρια της σύμβασης και η κοινωνική δικαιοσύνη
Όπως δεν είναι δυνατόν να συναφθεί έγκυρα σύμβαση με αντικείμενο την ανάθεση διάπραξης εγκλήματος, έτσι και οι περιορισμοί της συμβατικής ελευθερίας στην παρένθετη μητρότητα —οι οποίοι ευχόμαστε να μετεξελιχθούν σε απαγορεύσεις— αποσκοπούν στην προστασία της δικαιοσύνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Οι εμπειρίες των γυναικών που καταφεύγουν στην παρένθετη μητρότητα δείχνουν πόσο σημαντικό είναι να εξετάζουμε τη σχέση μεταξύ συμβατικής ελευθερίας, οικονομικών συνθηκών και προστασίας του προσώπου. Η λογική της αγοράς δεν μπορεί να θεωρηθεί επαρκής από μόνη της για να εγγυηθεί τον σεβασμό της αξιοπρέπειας, της υγείας και των δικαιωμάτων όλων των εμπλεκομένων.
Ρύθμιση, αλτρουισμός και παγκόσμια διάσταση
Ορισμένοι υποστηρίζουν την ανάγκη αυστηρότερης ρύθμισης ή προωθούν την αλτρουιστική παρένθετη μητρότητα. Ωστόσο, ακόμη και σε αυτή τη μορφή παρένθετης μητρότητας παραμένουν ανοιχτά σημαντικά ζητήματα σχετικά με την ελευθερία επιλογής της γυναίκας, την ενδεχόμενη ευαλωτότητά της και την προστασία των δικαιωμάτων του παιδιού.
Σε διεθνές επίπεδο, η διασυνοριακή παρένθετη μητρότητα μπορεί να οξύνει τις ανισότητες, ιδίως όταν γυναίκες που ζουν σε συνθήκες οικονομικής δυσχέρειας συμμετέχουν σε διαδικασίες αναπαραγωγής που έχουν ανατεθεί από πολύ πιο εύπορα πρόσωπα, ακόμη και από χώρες της Δύσης.
Όταν η οικονομική ανάγκη επηρεάζει τη δυνατότητα ελεύθερης επιλογής, υπάρχει κίνδυνος να διαιωνίζονται δυναμικές εκμετάλλευσης και ανισότητας που παραπέμπουν σε εκείνες του αποικιοκρατικού παρελθόντος.
Σύμφωνα με αυτή την οπτική, η απάντηση δεν είναι να καταστεί αποτελεσματικότερη η αγορά της αναπαραγωγής, αλλά να δημιουργηθούν κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες που να εμποδίζουν τις οικονομικές δυσκολίες να γίνονται μέσο πίεσης στο σώμα και στις επιλογές των ανθρώπων.
Συμπέρασμα: προς την καθολική προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας
Πολλές από τις ρήτρες που περιλαμβάνονται στις συμβάσεις παρένθετης μητρότητας μπορούν να εγείρουν σοβαρά ηθικά και νομικά ερωτήματα, ιδίως όταν επηρεάζουν τα δικαιώματα και τα συμφέροντα του παιδιού. Θεωρούμε, επομένως, αναγκαίο οι ρήτρες που θίγουν θεμελιώδη δικαιώματα να υπόκεινται σε αυστηρό νομικό έλεγχο και, εφόσον συντρέχουν οι προϋποθέσεις, να κηρύσσονται άκυρες.
Στα ζητήματα που πρέπει να αντιμετωπιστούν περιλαμβάνονται η προστασία του δικαιώματος του παιδιού να γνωρίζει την καταγωγή του, οι υποχρεώσεις αναγνώρισης και διατροφής, καθώς και η δυνατότητα διατήρησης, όταν αυτό εξυπηρετεί το συμφέρον του, της συνέχειας των συναισθηματικών δεσμών με τα πρόσωπα που συμμετείχαν στη γέννησή του.
Ευχόμαστε η ρύθμιση της παρένθετης μητρότητας σε διεθνές επίπεδο να καταστεί σταδιακά αυστηρότερη, έως ότου επιτευχθεί η παγκόσμια απαγόρευση αυτής της πρακτικής.
Θεωρούμε αναγκαίο να τεθεί υπό αμφισβήτηση, παράλληλα με την παρένθετη μητρότητα, και η θεμιτότητα της ετερόλογης γονιμοποίησης σε όλες τις μορφές της, με αμφότερες τις πρακτικές να υποβάλλονται σε διεξοδική αξιολόγηση από ηθική και νομική άποψη.
Paolo Botti
© Tutti i diritti riservati. Riproduzione consentita solo chiedendo permesso a info@amicidilazzaro.it
(non verrà concesso a siti con pubblicità/ads o per usi commerciali)
© All rights reserved. Reproduction allowed only with permission from info@amicidilazzaro.it
(it will not be granted to sites with advertising/ads or for commercial uses)

