
U podstaw każdej umowy dotyczącej macierzyństwa zastępczego leży kontrakt, w którym spotykają się interesy ekonomiczne i osobiste pragnienia. Właśnie tutaj ujawnia się zasadnicza sprzeczność: narodziny dziecka, związane z relacjami międzyludzkimi i więziami emocjonalnymi, zostają powiązane z pieniędzmi, rynkiem, laboratoriami, katalogami i umowami. Ciąża i narodziny stają się w ten sposób przedmiotem porozumienia ekonomicznego, w ramach którego nabywa się usługi związane z prokreacją, a dziecko może być postrzegane jako część nabywanego świadczenia.
To właśnie w umowie ujawnia się nierównowaga między stronami: z jednej strony znajdują się osoby dysponujące środkami finansowymi pozwalającymi zlecić przeprowadzenie procedury prowadzącej do urodzenia dziecka, z drugiej zaś kobieta, która nosi dziecko w łonie i która, zwłaszcza ze względów ekonomicznych lub społecznych, może znajdować się w słabszej pozycji. Ta nierównowaga może wpływać na jej swobodę podejmowania decyzji, możliwość negocjowania warunków umowy oraz zakres jej decyzyjności w czasie ciąży.
Swoboda umów jest fundamentalną zasadą społeczeństw demokratycznych, nie może jednak być nieograniczona. We współczesnym prawie podlega ona wymogowi poszanowania godności człowieka, integralności cielesnej oraz wolności osób zaangażowanych. Państwo, jako gwarant dobra wspólnego, powinno ustanawiać granice etyczne i prawne, aby zapobiegać przekształcaniu stosunków umownych w narzędzie dominacji lub wyzysku.
Granice te nie negują wolności, lecz czynią ją możliwą. Ograniczenia ustanowione w celu ochrony osoby pozwalają kształtować stosunki umowne w sposób sprawiedliwy i zrównoważony.
Zakaz sprzedaży organów lub części ciała, nawet za zgodą zainteresowanej osoby, pokazuje, że nie wszystko może być przedmiotem wymiany ekonomicznej. Podobnie przepisy, które w różnych porządkach prawnych zakazują lub ograniczają odpłatne świadczenie usług seksualnych, odwołują się do zasady, zgodnie z którą ciało ludzkie nie powinno być traktowane jak towar, nawet jeśli między stronami zawarto porozumienie.
Nierówności w umowach dotyczących macierzyństwa zastępczego
Macierzyństwo zastępcze uwidacznia głębokie nierówności:
- nierównowagę sił między osobami należącymi do różnych warstw społecznych;
- koncentrację ryzyka zdrowotnego na kobiecie, która nosi ciążę;
- ryzyko, że niektóre podstawowe prawa dziecka nie będą odpowiednio chronione.
W odniesieniu do ostatniej kwestii pojawia się pytanie o prawo dziecka do poznania własnego pochodzenia i historii biologicznej, zwłaszcza w przypadkach, gdy tożsamość tak zwanego „dawcy” pozostaje anonimowa.
Pojawia się również problem ochrony prawa dziecka do utrzymywania relacji z osobami uczestniczącymi w jego przyjściu na świat, a w szczególności z kobietą, która nosiła je w łonie przez dziewięć miesięcy. Także kontakt fizyczny z matką oraz karmienie piersią mogą odgrywać istotną rolę w kształtowaniu więzi emocjonalnych i rozwoju dziecka.
Granice swobody umów a sprawiedliwość społeczna
Tak jak nie można skutecznie zawrzeć umowy, której przedmiotem jest popełnienie przestępstwa, tak ograniczenia swobody umów w zakresie macierzyństwa zastępczego — co do których wyrażamy nadzieję, że doprowadzą do wprowadzenia zakazów — mają na celu ochronę sprawiedliwości i godności człowieka.
Doświadczenia kobiet uczestniczących w procedurach macierzyństwa zastępczego pokazują, jak ważne jest krytyczne rozważenie relacji między swobodą umów, warunkami ekonomicznymi a ochroną osoby. Sama logika rynku nie może być uznana za wystarczającą do zagwarantowania poszanowania godności, zdrowia i praw wszystkich zaangażowanych osób.
Regulacje prawne, altruizm i wymiar globalny
Niektórzy opowiadają się za koniecznością wprowadzenia bardziej rygorystycznych regulacji lub popierają altruistyczne macierzyństwo zastępcze. Jednak również w tej formie pozostają istotne pytania dotyczące swobody podejmowania decyzji przez kobietę, jej ewentualnej podatności na presję ekonomiczną lub społeczną oraz ochrony praw dziecka.
Na poziomie międzynarodowym transgraniczne macierzyństwo zastępcze może pogłębiać istniejące nierówności, zwłaszcza gdy kobiety żyjące w trudnych warunkach ekonomicznych uczestniczą w procedurach reprodukcyjnych, do których przystępują na zlecenie osób znacznie zamożniejszych, w tym również osób pochodzących z krajów zachodnich.
Jeżeli trudna sytuacja ekonomiczna ogranicza możliwość swobodnego podejmowania decyzji, istnieje ryzyko utrwalania mechanizmów wyzysku i nierówności, które przywodzą na myśl stosunki z przeszłości kolonialnej.
Z tej perspektywy odpowiedzią nie powinno być zwiększanie efektywności rynku usług reprodukcyjnych, lecz tworzenie warunków społecznych i ekonomicznych, które uniemożliwią wykorzystywanie trudności materialnych jako środka wywierania presji na ciało i decyzje ludzi.
Wnioski: ku powszechnej ochronie godności człowieka
Wiele klauzul zawartych w umowach dotyczących macierzyństwa zastępczego może budzić poważne wątpliwości etyczne i prawne, zwłaszcza gdy dotyczą praw i interesów dziecka. Uważamy zatem za konieczne poddanie klauzul naruszających prawa podstawowe rygorystycznej kontroli prawnej oraz uznawanie ich za nieważne, o ile spełnione są odpowiednie przesłanki prawne.
Do kwestii wymagających rozstrzygnięcia należą ochrona prawa dziecka do poznania własnego pochodzenia, obowiązki związane z prawnym ustaleniem rodzicielstwa i utrzymaniem dziecka, a także możliwość zachowania ciągłości więzi emocjonalnych z osobami uczestniczącymi w jego narodzinach, o ile służy to dobru dziecka.
Wyrażamy nadzieję, że regulacje dotyczące macierzyństwa zastępczego będą stopniowo zaostrzane na poziomie międzynarodowym, aż do wprowadzenia ogólnoświatowego zakazu tej praktyki. Uważamy za konieczne poddać pod dyskusję, obok macierzyństwa zastępczego, również dopuszczalność zapłodnienia heterologicznego we wszystkich jego formach, poddając obie te praktyki wnikliwej ocenie pod względem etycznym i prawnym.
Paolo Botti
© Tutti i diritti riservati. Riproduzione consentita solo chiedendo permesso a info@amicidilazzaro.it
(non verrà concesso a siti con pubblicità/ads o per usi commerciali)
© All rights reserved. Reproduction allowed only with permission from info@amicidilazzaro.it
(it will not be granted to sites with advertising/ads or for commercial uses)

