
Centraal in iedere overeenkomst inzake draagmoederschap staat het contract, waarin economische belangen en persoonlijke verlangens samenkomen. Juist hier komt een belangrijke tegenstrijdigheid aan het licht: de geboorte van een kind, waarbij menselijke en affectieve banden centraal staan, verloopt via geld, de markt, laboratoria, catalogi en contracten. Zwangerschap en geboorte worden zo onderdeel van een economische overeenkomst, waarbij diensten op het gebied van voortplanting worden gekocht en het kind het risico loopt te worden beschouwd als onderdeel van wat wordt gekocht.
Juist in het contract komt de ongelijkheid tussen de partijen aan het licht: aan de ene kant degenen die over de financiële middelen beschikken om een zwangerschap in opdracht te laten dragen; aan de andere kant de vrouw die het kind draagt en zich in een kwetsbaardere positie kan bevinden, vooral om economische of sociale redenen. Dit verschil kan van invloed zijn op de vrijheid van keuze, de mogelijkheid om over de voorwaarden van de overeenkomst te onderhandelen en de beslissingsmacht tijdens de zwangerschap.
De vrijheid om contracten te sluiten is een fundamenteel beginsel van democratische samenlevingen, maar kan niet absoluut zijn. In het moderne recht is zij onderworpen aan de eerbiediging van de waardigheid, de lichamelijke integriteit en de vrijheid van de betrokken personen. De staat moet, als hoeder van het algemeen welzijn, ethische en juridische grenzen stellen om te voorkomen dat contractonderhandelingen een middel tot overheersing of uitbuiting worden.
Deze grenzen ontkennen de vrijheid niet: ze maken haar mogelijk.
De grenzen die ter bescherming van de persoon worden gesteld, maken het mogelijk dat contractuele relaties zich op rechtvaardige en evenwichtige wijze ontwikkelen.
Het verbod op de verkoop van organen of lichaamsdelen, ook wanneer daarvoor toestemming is gegeven, toont aan dat niet alles het voorwerp kan zijn van economische ruil. Ook de wetten die in verschillende rechtsstelsels de verkoop van seksuele diensten verbieden of beperken, herinneren aan het beginsel dat het menselijk lichaam niet tot handelswaar mag worden gereduceerd, zelfs niet wanneer de partijen daarover een overeenkomst hebben gesloten.
Ongelijkheden in draagmoederschapsovereenkomsten
Draagmoederschap brengt ernstige ongelijkheden aan het licht:
- de machtsongelijkheid tussen mensen uit verschillende sociale klassen;
- de concentratie van gezondheidsrisico’s bij de vrouw die het kind draagt;
- het risico dat sommige fundamentele rechten van het kind niet naar behoren worden beschermd.
Wat dit laatste aspect betreft, rijst de vraag naar het recht van het kind om zijn of haar afkomst en biologische geschiedenis te kennen, vooral in gevallen waarin de identiteit van de zogenaamde „donor” anoniem blijft.
Daarnaast rijst de vraag hoe het recht van het kind om contact te onderhouden met de mensen die bij zijn of haar geboorte betrokken waren, kan worden beschermd, in het bijzonder met de vrouw die het kind negen maanden in haar schoot heeft gedragen. Ook contact met de moeder en borstvoeding kunnen belangrijke momenten zijn voor het opbouwen van een affectieve band en voor de ontwikkeling van het kind.
De grenzen van het contract en sociale rechtvaardigheid
Net zoals het niet mogelijk is om rechtsgeldig een contract te sluiten om een misdrijf te laten plegen, beogen de beperkingen van de contractvrijheid bij draagmoederschap — waarvan wij hopen dat zij in verboden zullen uitmonden — de rechtvaardigheid en de menselijke waardigheid te beschermen.
De ervaringen van vrouwen die kiezen voor draagmoederschap laten zien hoe belangrijk het is om na te denken over de verhouding tussen contractvrijheid, economische omstandigheden en de bescherming van de persoon. De logica van de markt kan op zichzelf niet worden beschouwd als voldoende waarborg voor de eerbiediging van de waardigheid, de gezondheid en de rechten van alle betrokkenen.
Regulering, altruïsme en de mondiale dimensie
Sommigen pleiten voor strengere regulering of bevorderen altruïstisch draagmoederschap. Maar ook bij deze vorm van draagmoederschap blijven belangrijke vragen openstaan over de vrijheid van keuze van de vrouw, haar eventuele kwetsbaarheid en de bescherming van de rechten van het kind.
Op internationaal niveau kan grensoverschrijdend draagmoederschap de ongelijkheden verscherpen, vooral wanneer vrouwen die in economisch moeilijke omstandigheden leven, betrokken raken bij voortplantingstrajecten in opdracht van veel welvarender mensen, ook afkomstig uit westerse landen.
Wanneer economische nood van invloed is op de mogelijkheid om vrij te kiezen, bestaat het risico dat patronen van uitbuiting en ongelijkheid worden bestendigd die doen denken aan die uit het koloniale verleden.
Volgens deze visie bestaat de oplossing er niet in de voortplantingsmarkt efficiënter te maken, maar in het scheppen van sociale en economische omstandigheden die voorkomen dat materiële moeilijkheden een middel worden om druk uit te oefenen op het lichaam en de keuzes van mensen.
Conclusie: naar een universele bescherming van de menselijke waardigheid
Veel clausules in draagmoederschapsovereenkomsten kunnen ernstige ethische en juridische vragen oproepen, vooral wanneer zij de rechten en belangen van het kind raken. Daarom vinden wij het noodzakelijk dat clausules die fundamentele rechten schenden, aan een strenge juridische toets worden onderworpen en, indien aan de voorwaarden daarvoor is voldaan, nietig worden verklaard.
Tot de kwesties die moeten worden aangepakt, behoren de bescherming van het recht van het kind om zijn of haar afkomst te kennen, de verplichtingen inzake erkenning en onderhoud, en de mogelijkheid om, wanneer dit in het belang van het kind is, de continuïteit van de affectieve banden met de mensen die bij zijn of haar geboorte betrokken waren te behouden.
Wij hopen dat de regulering van draagmoederschap internationaal geleidelijk strenger wordt, totdat deze praktijk wereldwijd wordt verboden.
Wij vinden het noodzakelijk om, naast draagmoederschap, ook de rechtmatigheid van heterologe bevruchting in al haar vormen ter discussie te stellen en beide praktijken aan een grondige ethische en juridische beoordeling te onderwerpen.
Paolo Botti
© Tutti i diritti riservati. Riproduzione consentita solo chiedendo permesso a info@amicidilazzaro.it
(non verrà concesso a siti con pubblicità/ads o per usi commerciali)
© All rights reserved. Reproduction allowed only with permission from info@amicidilazzaro.it
(it will not be granted to sites with advertising/ads or for commercial uses)

