
Her taşıyıcı annelik sözleşmesinin merkezinde, ekonomik çıkarlarla kişisel arzuların buluştuğu sözleşme yer alır. İşte tam da burada önemli bir çelişki ortaya çıkar: Duygusal ve insani bağları ilgilendiren bir çocuğun dünyaya gelişi; para, piyasa, laboratuvarlar, kataloglar ve sözleşmeler aracılığıyla gerçekleşir. Böylece gebelik ve doğum, üreme hizmetlerinin satın alındığı ve çocuğun da satın alınan şeyin bir parçası olarak görülme riski taşıdığı ekonomik bir anlaşmanın parçası hâline gelir.
Taraflar arasındaki eşitsizlik tam da sözleşmede ortaya çıkar: Bir yanda bir kadına gebeliği taşıması için başvurabilecek ekonomik imkânlara sahip kişiler, diğer yanda gebeliği sürdüren ve özellikle ekonomik ya da toplumsal nedenlerle daha kırılgan bir konumda bulunabilecek kadın vardır. Bu farklılık; seçim özgürlüğünü, anlaşmanın koşullarını müzakere etme imkânını ve gebelik süresince karar verme gücünü etkileyebilir.
Sözleşme yapma özgürlüğü demokratik toplumların temel ilkelerinden biridir; ancak mutlak olamaz. Modern hukukta bu özgürlük, sürece dâhil olan kişilerin onuruna, beden bütünlüğüne ve özgürlüğüne saygı gösterilmesi şartına bağlıdır. Ortak iyiliğin güvencesi olan devlet, sözleşme müzakerelerinin bir tahakküm ya da sömürü aracına dönüşmesini önlemek için etik ve hukuki sınırlar koymalıdır.
Bu sınırlar özgürlüğü inkâr etmez; onu mümkün kılar.
Kişiyi korumak amacıyla konulan sınırlar, sözleşme ilişkilerinin adil ve dengeli biçimde gelişmesini sağlar.
Rıza gösterilmiş olsa bile organların veya bedenin parçalarının satışının yasaklanması, her şeyin ekonomik alışverişin konusu olamayacağını gösterir. Benzer şekilde, çeşitli hukuk düzenlerinde cinsel hizmetlerin alım satımını yasaklayan veya sınırlayan kurallar, taraflar arasında anlaşma bulunsa dahi insan bedeninin metaya indirgenmemesi gerektiği ilkesini hatırlatır.
Taşıyıcı annelik sözleşmelerindeki eşitsizlikler
Taşıyıcı annelik derin eşitsizlikleri gözler önüne serer:
- farklı toplumsal sınıflara mensup kişiler arasındaki güç dengesizliği;
- sağlık risklerinin gebeliği sürdüren kadının üzerinde yoğunlaşması;
- çocuğun bazı temel haklarının yeterince korunmaması riski.
Son hususla ilgili olarak, özellikle sözde «donörün» kimliğinin gizli kaldığı durumlarda, çocuğun kendi kökenlerini ve biyolojik geçmişini bilme hakkı meselesi gündeme gelir.
Ayrıca çocuğun, doğumunda rol alan kişilerle ve özellikle onu dokuz ay boyunca karnında taşıyan kadınla ilişkisini sürdürebilme hakkının korunması sorunu da ortaya çıkar. Anneyle temas ve emzirme de duygusal bağın oluşması ve çocuğun gelişimi açısından önemli anlar olabilir.
Sözleşmenin sınırları ve toplumsal adalet
Bir suç işlenmesini öngören bir sözleşmenin geçerli biçimde yapılamaması gibi, taşıyıcı annelikte sözleşme özgürlüğüne getirilen sınırlar da — bunların yasaklara dönüşmesini umuyoruz — adaleti ve insan onurunu korumayı amaçlar.
Taşıyıcı anneliğe başvuran kadınların deneyimleri, sözleşme özgürlüğü, ekonomik koşullar ve kişinin korunması arasındaki ilişki üzerine düşünmenin ne kadar önemli olduğunu gösterir. Piyasa mantığı, sürece dâhil olan herkesin onuruna, sağlığına ve haklarına saygıyı tek başına güvence altına almak için yeterli kabul edilemez.
Düzenleme, altruizm ve küresel boyut
Bazıları daha sıkı bir düzenlemenin gerekliliğini savunur veya altruistik taşıyıcı anneliği destekler. Ancak bu taşıyıcı annelik biçiminde de kadının seçim özgürlüğü, olası kırılganlığı ve çocuğun haklarının korunmasıyla ilgili önemli meseleler açıklığa kavuşmamıştır.
Uluslararası düzeyde sınır ötesi taşıyıcı annelik, özellikle ekonomik güçlük içinde yaşayan kadınların, Batı ülkelerinden gelenler de dâhil olmak üzere, kendilerinden çok daha varlıklı kişilerin talebi üzerine yürütülen üreme süreçlerine dâhil edildiği durumlarda eşitsizlikleri derinleştirebilir.
Ekonomik ihtiyaç özgürce seçim yapma imkânını etkilediğinde, sömürgecilik geçmişindeki dinamikleri hatırlatan sömürü ve eşitsizlik dinamiklerini sürdürme riski doğar.
Bu bakış açısına göre çözüm, üreme piyasasını daha verimli hâle getirmek değil, maddi güçlüklerin insanların bedenleri ve seçimleri üzerinde baskı aracına dönüşmesini önleyecek toplumsal ve ekonomik koşulları oluşturmaktır.
Sonuç: İnsan onurunun evrensel ölçekte korunmasına doğru
Taşıyıcı annelik sözleşmelerinde yer alan hükümlerin birçoğu, özellikle çocuğun haklarını ve menfaatlerini etkilediklerinde, etik ve hukuki açıdan ciddi soruları gündeme getirebilir. Bu nedenle, temel hakları ihlal eden hükümlerin sıkı bir hukuki denetime tabi tutulmasını ve gerekli koşulların oluştuğu durumlarda geçersiz sayılmasını gerekli görüyoruz.
Ele alınması gereken konular arasında çocuğun kendi kökenlerini bilme hakkının korunması, çocuğu tanıma ve bakımını üstlenme yükümlülükleri ve çocuğun yararına olduğu durumlarda, doğumunda rol alan kişilerle arasındaki duygusal bağların sürekliliğinin korunabilmesi yer alır.
Uluslararası düzeyde taşıyıcı anneliğe ilişkin düzenlemelerin giderek daha kısıtlayıcı hâle gelmesini ve sonunda bu uygulamanın dünya çapında yasaklanmasını umuyoruz.
Taşıyıcı anneliğin yanı sıra, heterolog döllenmenin her türünün hukuka uygunluğunun da sorgulanması ve her iki uygulamanın etik ve hukuki açıdan derinlemesine değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyoruz.
Paolo Botti
© Tutti i diritti riservati. Riproduzione consentita solo chiedendo permesso a info@amicidilazzaro.it
(non verrà concesso a siti con pubblicità/ads o per usi commerciali)
© All rights reserved. Reproduction allowed only with permission from info@amicidilazzaro.it
(it will not be granted to sites with advertising/ads or for commercial uses)

