
Beste broeders en zusters,
„O dood, waar is je overwinning?” Deze vraag komt uit het diepst van de tijden. Zij komt voort uit de levensdrang die in ieder mens is gelegd wanneer hij in opstand komt tegen de dood. Want de dood lijkt hem op de een of andere manier onmenselijk.
Voor de gelovige lijkt de vraag zelf uit God voort te komen! God, de Meester van het leven, kan immers niet toestaan dat de dood het leven verzwelgt: „God heeft de dood niet gemaakt”, lezen wij in de Schrift van Israël [1].
Voor de christen is deze vraag als een antwoord op onze bezorgdheid, volgens de catechese van de apostel Paulus over de verrijzenis. Zij bevestigt de hoop van de profeten die verkondigen dat de dood overwonnen zal worden:
De dood is verzwolgen in de overwinning.
Dood, waar is je overwinning?
Dood, waar is je angel? (1 Kor. 15,54b-55).
Het raadsel van de dood en het lijden
De dood raakt en bevraagt ieder van ons. De dood van een bejaarde naaste die zachtjes uitdooft. De dood van een persoon die eindelijk verlichting vindt van een ernstige ziekte. De zo schokkende dood van een kind, een jongere of een zeer geliefd persoon, die vroegtijdig slachtoffer wordt van een ziekte, een epidemie of een ongeval. De dood als gevolg van een aanslag of van oorlog. De dood is er, onvermijdelijk, vaak met haar stoet van lijden. Spontaan kunnen wij zeggen dat zij ons angst aanjaagt. Ja, wij zijn niet gemaakt voor de dood!
De bisschoppen van de hele wereld, die tijdens het Tweede Vaticaans Concilie bijeen waren, stelden vast: „Juist tegenover de dood bereikt het raadsel van de menselijke toestand zijn hoogtepunt. De mens wordt niet alleen gekweld door het lijden en het geleidelijk verval van zijn lichaam, maar nog meer door de angst voor een definitieve vernietiging. En terecht verwerpt en weigert hij, vanuit een rechtmatige ingeving van zijn hart, deze totale ondergang en deze definitieve mislukking van zijn persoon. De kiem van de eeuwigheid die hij in zich draagt, die niet tot de materie alleen kan worden herleid, komt in opstand tegen de dood [2].”
Dezelfde bisschoppen verklaarden ook: „De Kerk gelooft dat Christus, die voor allen gestorven en verrezen is, de mens door zijn Geest licht en kracht schenkt om hem in staat te stellen te beantwoorden aan zijn verheven roeping [3].”
Zo moeten wij, terwijl wij ons bewust blijven van onze eigen angst en tegelijk ons geloof stellen in Jezus, die gestorven en verrezen is, de vraag onder ogen zien die in onze samenleving wordt gesteld: kan men iemand actief helpen te sterven? Kan men iemand vragen actief te helpen bij het sterven? Door de dood met Jezus, de Christus, onder ogen te durven zien, kunnen wij een begin van een antwoord vinden.
„Onze zuster de dood”
Elk jaar nodigt de liturgie ons op 2 november uit om de overleden gelovigen te gedenken. Gedurende de hele maand november bidden wij intensiever voor hen. Dit gebed wakkert soms ons verdriet opnieuw aan, maar spreekt ook opnieuw van ons geloof vol hoop: de dood is een overgang, de belangrijkste overgang sinds ons binnentreden in het leven.
Waarom bidden wij voor de doden, als het niet is omdat wij geloven dat de dood een overgang is van het leven in deze wereld naar het eeuwige leven met God? Wij bidden omdat wij willen dat onze overledenen het eeuwige geluk kennen. Want wij weten dat de ziel „geestelijk en onsterfelijk [4]” is en dat „het verlangen naar geluk wordt vervuld in de aanschouwing en de zaligheid van God [5]”. Deze overgang beschouwen wij als het uiteindelijke „Pasen” van ons leven. Deze overgang wordt verlicht door het Pasen van Jezus: Hij is geheel van de dood naar het leven gegaan. Zijn verrijzenis getuigt daar ten volle van. Daarom kan de heilige Paulus verklaren: „Als Christus niet is verrezen, is uw geloof zonder waarde” (1 Kor. 15,17).
De heilige Franciscus van Assisi besluit zijn lofzang op de schepping met de moedige woorden: „Geloofd zijt Gij om onze zuster de lichamelijke dood, waaraan geen levend mens kan ontkomen.” Ook al verbergt onze samenleving de dood en kijkt zij haar maar zelden recht in de ogen, toch is zij de metgezellin van ons leven en herinnert zij ons als een zuster aan het einde ervan. In Jezus Christus, „de eerstgeborene uit de doden” (Kol. 1,18; Openb. 1,5), wordt de dood zalig. „In Christus zullen allen het leven ontvangen”, leert de heilige Paulus (1 Kor. 15,22). Dit is de prachtige christelijke hoop.
Wij spreken vaak over de dood, telkens wanneer wij het Weesgegroet bidden: „Heilige Maria, Moeder van God, bid voor ons […] nu en in het uur van onze dood.” Geestelijke schrijvers zeggen dat er twee belangrijke dagen in ons leven zijn: vandaag en de dag van onze dood. In het licht van het Evangelie krijgen deze twee momenten een bijzondere diepte. Elke ochtend is het mooi om tegen de Heer te zeggen: „Hier ben ik”, zoals de zalige Maagd Maria op de dag van de Aankondiging: „Mij geschiede naar uw woord” (Lc. 1,38). Ook iedere avond, op de drempel van de nacht zoals op de drempel van de dood, is het mooi om samen met de oude Simeon, vervuld van vreugde om de ontmoeting met zijn Redder, te zeggen: „Nu laat Gij, Heer, uw dienaar gaan in vrede…” (Lc. 2,29).
Wetenschap en geloof tegen pijn en lijden
Al in 1965 stelde het Tweede Vaticaans Concilie, vertrouwend op de vooruitgang van de wetenschap: „Alle pogingen van de techniek, hoe nuttig zij ook zijn, zijn niet in staat de angst van de mens tot bedaren te brengen: want de levensverlenging die de biologie mogelijk maakt, kan het verlangen naar een leven hierna, dat onuitroeibaar in zijn hart verankerd is, niet bevredigen [6].”
Vandaag is de medische wetenschap vooruitgegaan. Zij maakt niet alleen vooruitgang in de zorg mogelijk, maar is ook steeds beter in staat lichamelijke en soms psychische pijn te verlichten. De Kerk verwelkomt deze vooruitgang wanneer „men eenvoudigweg de pijn doeltreffend wil verzachten door gebruik te maken van pijnstillers waarover de geneeskunde beschikt [7]”. Dit kan ertoe bijdragen existentieel en zelfs geestelijk lijden te verlichten.
De ontwikkeling van de palliatieve zorg is een belangrijke verworvenheid van onze tijd. Op zeer gelukkige wijze verenigt deze zorg medische deskundigheid, menselijke begeleiding dankzij een goede relatie tussen zorgteam, patiënt en naasten, en respect voor de persoon in zijn geheel, met zijn geschiedenis en verlangens, ook op geestelijk gebied. Dankzij deze zorg kunnen gezinnen degenen die zich onder pijnlijke omstandigheden naar de grote overgang van de dood begeven, beter begeleiden. Wij moedigen onderzoek en ontwikkeling van palliatieve zorg aan, zodat iedere persoon aan het einde van zijn leven daarvan kan profiteren [8], zowel thuis als in een EHPAD of in het ziekenhuis. Beste broeders en zusters, het is goed dat ieder van u zich informeert over palliatieve zorg [9], om een naaste die deze nodig heeft goed te kunnen begeleiden.
In sommige gevallen lijkt het lijden echter ondraaglijk, vooral wanneer behandelingen machteloos lijken. Het gebeurt ook dat een ongeneeslijke ziekte iemand in angst of levensmoeheid onderdompelt, waaraan hij een einde wil maken. Ons geloof wordt dan uitgedaagd door deze situaties, die legitieme vragen oproepen.
„Actieve hulp bij het sterven” zou uiteraard ieder lijden kunnen wegnemen, maar zij zou de grens overschrijden die de mensheid diep in haar wezen ervaart en die door Gods openbaring op de berg wordt bevestigd: „Gij zult niet doden” (Ex. 20,13; Deut. 5,17). De dood veroorzaken om het lijden weg te nemen is geen zorg en geen begeleiding: het betekent integendeel de lijdende persoon wegnemen en iedere relatie beëindigen. Het is „een ernstige schending van Gods wet [10]”. Het is een ernstige overtreding van een verbod dat ons maatschappelijk leven structureert: onze samenlevingen zijn georganiseerd rond het beperken van iedere aantasting van het leven van de ander. Het beoefenen van „actieve hulp bij het sterven” is en zal de oorzaak zijn van ander lijden, in het bijzonder van het berouw en de schuld die heimelijk het hart aantasten van de mens die ermee heeft ingestemd zijn medemens te laten sterven, totdat hij de barmhartigheid van de levende God ontmoet.
De keuze voor broederschap
Ons geloof nodigt ons uit tot een andere houding: door ons geloof kiezen wij, wat er ook gebeurt, voor begeleiding. De broederschap van de barmhartige Samaritaan, die zorgt voor zijn broeder die „half dood” is, inspireert ons op deze weg (Lc. 10,33-35). Broederschap nodigt ons uit elkaar te helpen om de kracht te bewaren iemand met fijngevoeligheid, trouw en zachtheid te begeleiden.
In samenwerking met de zorgteams kunnen wij deze begeleiding met geduld beleven. De doodsstrijd, dat wil zeggen de laatste momenten van het leven, kan korter of langer duren, meer of minder vredig verlopen, meer of minder dramatisch zijn. De christelijke traditie kent verschillende gebaren om deze periode op een menselijke, werkelijk broederlijke manier te begeleiden: de psalmen, het gezamenlijk gebed, maar ook eenvoudigweg bij iemand aan het einde van zijn leven blijven, zonder moe te worden.
De begeleiding kan, om de pijn te verlichten, tot sedatie gaan. Deze sedatie is vaak intermitterend en moet proportioneel zijn. In uitzonderlijke gevallen kan het zorgteam het gerechtvaardigd achten om in te gaan op het verzoek van een patiënt om continue sedatie tot aan zijn overlijden te ontvangen, of dit met de naasten te overwegen wanneer de patiënt zijn wil niet langer kan uiten [11]. Het gaat er dan niet om de dood te veroorzaken, maar het lijden te verzachten. Deze beslissingen moeten altijd collegiaal worden genomen, in een zorgvuldige uitwisseling met de naasten, onder meer om, zoveel mogelijk, tijd te laten voor een werkelijk afscheid.
Het is dan mooi „te weten te blijven”, te waken bij hen die lijden onder de angst om te sterven, te „troosten”, dat wil zeggen aanwezig te zijn in de eenzaamheid, een gedeelde aanwezigheid te zijn die opent naar de hoop [12]. Het is mooi de zieke voor te bereiden op de ontmoeting met God. De aanwezigheid van de aalmoezenier is belangrijk. Wanneer dit mogelijk is en overeenkomt met de religieuze situatie van de patiënt aan het einde van zijn leven, is de viering van de sacramenten van de Verzoening, de Ziekenzalving en de Eucharistie een zeer mooie stap.
Laten wij de communie niet vergeten die als viaticum wordt ontvangen, dat wil zeggen op het moment van de overgang naar de Vader: zij is meer dan ooit „zaad van eeuwig leven en kracht van de verrijzenis [13]”. En in ieder geval is het gebed bij een stervende, zelfs in stilte, onbetaalbaar voor ons die geloven in „de gemeenschap van de heiligen”.
Het doopsel, bron van leven
Broeders en zusters, zelf de duur van ons leven in handen nemen, het uur van onze dood kiezen en daar medeplichtig aan worden, betekent terugkomen op de verbintenis die wij bij ons heilig Doopsel zijn aangegaan. Daarin zijn wij ondergedompeld in de dood en de verrijzenis van Jezus, opdat wij, zoals Hij, een „nieuw leven” zouden leiden (vgl. Rom. 6,3-4). Door het Doopsel worden wij gereinigd en toegewijd in de Heilige Geest om samen met Jezus ieder ogenblik dat God ons tijdens ons aardse leven schenkt, aan te bieden.
Het nieuwe leven van de leerlingen van Jezus is het leven van „de liefde” (vgl. Rom. 13,8-10), liefde voor God en voor onze naaste (vgl. Mt. 22,36-40). Zich voorbereiden op de dood betekent, met de genade van God, God en onze broeders en zusters liefhebben en groeien in die liefde. „Bij het vallen van de avond van ons leven zullen wij geoordeeld worden naar de liefde”, volgens de woorden van de heilige Johannes van het Kruis die paus Franciscus graag herhaalt [14].
Zo is ons Doopsel de ware bron van onze „wilsverklaringen [15]”, of deze nu schriftelijk zijn vastgelegd of eenvoudig mondeling zijn meegedeeld aan een „vertrouwenspersoon [16]”. Het is goed elkaar te helpen leven, elkaar te vertrouwen en elkaar aan te moedigen tot het einde te leven in de waardigheid van Gods kinderen.
Wij verbinden ons ertoe na te denken over onze persoonlijke wilsverklaringen, zodat onze dood noch ons wordt ontnomen, noch aan God wordt opgedrongen, en wij nodigen u uit hetzelfde te doen. Wij willen dat onze dood, dankzij de Heilige Geest, dankzij de aanwezigheid van onze broeders en zusters, dankzij de begeleiding door de geneeskunde, een vrij aangeboden overgang wordt waarin wij met dankbaarheid aan onze hemelse Vader alles teruggeven wat Hij ons heeft geschonken. Wij willen samen met zijn Zoon, Jezus, deelnemen aan het offer van de wereld, die nog steeds lijdt, voor haar redding en de heerlijkheid van God, door Hem alle liefde aan te bieden die wij hier op aarde hebben beleefd. Wij willen dat zij in geest en waarheid het uiteindelijke Pasen is, naar het beeld en de gelijkenis van het Pasen van Jezus. Wij willen dat zij een daad van vertrouwen is in de oneindige barmhartigheid van onze God, die groter is dan alles.
Laten wij daarom goed begrijpen welke essentiële plaats „de intentie” inneemt in medische beslissingen aan het einde van het leven. Is het de bedoeling het ondraaglijk geworden lijden te verlichten en daarbij de nog te beleven momenten te sparen, ook al kan dit de dagen van de zieke verkorten? Of is het de bedoeling de dood te vervroegen om een einde te maken aan het lijden [17]? God zegt: „Kies het leven!” (vgl. Deut. 30,19).
Laten wij elkaar helpen, luisterend naar het advies van de zorgverleners, om onderscheid te maken tussen wat zorg is, tussen de voor de zieke verschuldigde hydratatie en voeding, ook wanneer de dood zeker wordt, en wat nutteloze therapeutische hardnekkigheid en een bron van onnodig lijden kan zijn [18]. Ja, laten wij elkaar helpen om levenskeuzes te onderscheiden en tegelijkertijd in te stemmen met de dood die komt.
Menselijke solidariteit
Het legaliseren van hulp bij zelfdoding of euthanasie, eufemistisch „actieve hulp bij het sterven” genoemd, is een terugkerend voorstel tegenover de dood, of beter gezegd tegenover het verlangen om te sterven. Het wordt voorgesteld als een opening of zelfs als vooruitgang en lijkt een grotere vrijheid te bieden aan ieder mens die, zo wordt gezegd, vanwege zijn autonomie het recht heeft zijn eigen dood te kiezen [19]. Het zou anderen op geen enkele wijze schaden, zo wordt eraan toegevoegd, omdat niemand ertoe verplicht zou worden.
Het op deze manier bekijken betekent de bij uitstek sociale dimensie van de dood vergeten, en de menselijke solidariteit die daaruit voortvloeit. Of we het nu willen of niet, de individuele keuze voor hulp bij zelfdoding of euthanasie raakt aan de vrijheid van anderen die worden opgeroepen deze „actieve hulp bij het sterven” te verlenen. Zij verbreekt op radicale wijze de broederlijke begeleiding die wordt geboden; zij verandert diepgaand de opdracht van de zorgverleners. Zij vernietigt de vruchtbaarheid van het symbool van de barmhartige Samaritaan, die de liefde inspireert, fundament van een „samenleving die die naam waardig is [20]”.
De dood beleven als een individuele keuze, die men wel of niet kan maken, is onmenselijk. Wij zijn allen wezens die in relatie staan tot anderen, gelukkig om ons aan elkaar toe te vertrouwen. Het is in vertrouwen op de ander dat ieder mens zijn dood onder ogen kan zien.
Kunnen wij ons voorstellen wat kinderen diep vanbinnen zouden beleven als hun vader of moeder zou besluiten dat er een einde aan zijn of haar leven moet worden gemaakt? Wat zou het voor een zoon of dochter betekenen om dat moment voor zijn of haar moeder of vader te bepalen wanneer die zich niet langer kan uiten, of er zelfs maar eenvoudigweg aan kan bijdragen of weigeren eraan bij te dragen? Geconfronteerd met de druk die de mogelijkheid om voor de dood te kiezen zou veroorzaken, hoe groot zou dan de werkelijke innerlijke vrijheid zijn van iemand die door ziekte kwetsbaar is geworden? En hoe zouden eventuele familieconflicten worden beleefd? Zelfs als een wettelijk kader het besluitvormingsproces rond de keuze voor de eigen dood zou reguleren, zouden verdeelde naasten dan vrede in hun hart kunnen vinden?
Hoe zouden wij niet zeer aandachtig moeten zijn voor de situatie van mensen die aan een ongeneeslijke ziekte lijden, zonder dat zij op korte termijn aan het einde van hun leven zijn? Het kan soms ondraaglijk zijn zichzelf achteruit te zien gaan. Sommigen vragen om te sterven en spreken daarbij de wens uit geen last te worden voor hun naasten. Aan hun verlangen toegeven kan worden voorgesteld als een daad van broederschap en in ieder geval van respect voor het individu.
Maar is een verzoek voldoende om de oplossing van de dood te rechtvaardigen? Moet bovendien het verlangen van enkelen ertoe leiden dat onze samenleving de dood aanbiedt aan alle mensen met een ongeneeslijke ziekte? Wat zullen zij ervaren als hun, min of meer uitdrukkelijk, de mogelijkheid wordt voorgelegd om te vragen geholpen te worden om te sterven? De gehele dynamiek van de zorg zou daardoor ernstig worden ontspoord.
Wetgeving in deze richting zou betekenen dat iedereen wordt gedwongen een individuele keuze te maken. Dit zou ons verwijderen van de ware vrijheid die groeit in de relatie en die veronderstelt dat wij aanvaarden wat wij werkelijk zijn: sterfelijke wezens die niet aan zichzelf toebehoren. Het enkele feit dat een dergelijke keuze wordt aangeboden, zou het onbehagen in onze samenleving versterken en onze menselijkheid nog verder in een dodelijk individualisme duwen.
Voor ons, christenen, zou dit betekenen dat wij ons verwijderen van het heilsplan dat God heeft gewild: „de verspreide kinderen van God in eenheid bijeenbrengen” (Joh. 11,52).
Wij begrijpen het: ons geloof en onze naastenliefde worden en zullen worden aangesproken. Geloof en naastenliefde verlichten onze weg en leiden onze stappen tegenover de dood en de begeleiding die aan stervenden verschuldigd is. Zij vragen ons ook oordelen te vermijden die onverenigbaar zijn met het respect dat iedere menselijke persoon toekomt. Zij geven ons de moed om, met de genade van God en de hulp van de gemeenschap, steeds opnieuw broederschap op te bouwen.
Actieve hulp om te leven
Onze woorden zullen misschien weinig gewicht hebben tegenover de ogenschijnlijk dominante opvattingen. Toch vragen veel van onze medeburgers zich bij de radicale vraag van de dood af: „O dood, waar is je overwinning?” Zij zouden zo graag willen dat de overwinning aan het leven toekomt! Onze inzet om samen dienaren van het leven te zijn, is het antwoord op de oproep die Jezus tot ons richt wanneer Hij de houding van de barmhartige Samaritaan voorstelt: „Ga en doe gij evenzo” (Lc. 10,37).
Ongetwijfeld moeten wij nadenken over de manier waarop ouderen persoonlijk en collectief worden verzorgd, om hun de beste omstandigheden voor een waardig levenseinde en een goede benadering van de dood te bieden. Het zou goed zijn dat wij elkaar onderrichten, elkaar in waarheid liefhebben en, laten wij het durven zeggen, ons zonder angst voorbereiden op een goede dood.
Iedereen dient zich voor te bereiden op ziekte en dood. Dat doen wij niet door angstig te worden en ons het ergste voor te stellen, maar door te leren ieder ogenblik te benutten om dichter bij God en bij anderen te komen. Laten wij om de genade vragen te begrijpen dat afhankelijk zijn geen vernedering is: de menselijke toestand is juist mooi omdat wij van elkaar afhankelijk zijn. Er zijn momenten in het leven waarop ieder veel geeft, en andere momenten waarop ieder dankbaar moet kunnen ontvangen.
Dankbaarheid en hoop
Tot hen die ten dienste staan van mensen die kwetsbaar zijn aan het einde van hun leven, op korte of middellange termijn, of zij nu oud zijn of niet, misschien zelfs jong of kind, willen wij de woorden van de heilige Paulus herhalen aan het einde van zijn verkondiging over de verrijzenis:
„Mijn geliefde broeders en zusters, weest standvastig, onwankelbaar, neemt steeds actiever deel aan het werk van de Heer, want gij weet dat uw inspanning in de Heer niet vergeefs is” (1 Kor. 15,58).
Wij nodigen u uit u dit grote hoofdstuk 15 van de Eerste Brief aan de Korintiërs eigen te maken, over de verrijzenis van Christus en over de verrijzenis van de doden. Wij nodigen u uit het te overwegen terwijl u bidt dat de Heilige Geest onze samenleving de vreugde schenkt om voor het leven te kiezen, om te kiezen voor actieve hulp om te leven en om goed te sterven. Wij vertrouwen u dit Woord van God toe „opdat gij overvloedig moogt zijn in de hoop” (Rom. 15,13).
„Laten wij God dank brengen, die ons de overwinning schenkt door onze Heer Jezus Christus” (1 Kor. 15,57), spoort de heilige Paulus ons aan. Wij danken de zorgverleners, de mantelzorgers, de ziekenhuispastores en de geestelijk verzorgers in de EHPAD’s, het toegewijde personeel, de vrijwilligers en de goede bezoekers van onze ouders en vrienden in zorginstellingen, en de broeders en zusters die de hand vasthouden van hen die ons verlaten en vaak in stilte bij hen blijven.
Allen dragen bij aan de overwinning van de vrede! Hoeveel getuigen laten ons de vruchtbaarheid zien van aandacht voor stervenden, opdat vrede in hun ziel en ook in het hart van hun naasten mag komen!
Ter afsluiting
Tijdens onze bijeenkomst in Lourdes bidden wij tot de Heer van de doden en de levenden dat Hij aan allen en aan ieder afzonderlijk, aan zijn geliefde zonen en dochters die door het Doopsel met de verrezen Jezus verbonden zijn, en aan al onze broeders en zusters in de mensheid een overvloed aan wijsheid en ook de genade van een „goede dood [21]” mag schenken.
„Voor een christen”, zegt paus Franciscus, „is de goede dood een ervaring van Gods barmhartigheid, die ook op dit laatste moment van ons leven dicht bij ons is.” Hij voegt eraan toe: „Moge de heilige Jozef ons helpen het mysterie van de dood op de best mogelijke wijze te beleven [22].”
Hier bidden wij tot de Heer voor u en in het bijzonder voor hen die met een lijdensvol levenseinde worden geconfronteerd. Wij bidden, ons ervan bewust wat het grote debat over het levenseinde diep in ieder van ons kan oproepen. Moge de Maagd Maria voor allen de verborgen gave van de Heilige Geest verkrijgen, die ons de schoonheid van het leven en de grootheid van de broederschap doet onderscheiden.
Lourdes, 8 november 2022
De bisschoppen van Frankrijk.
[1] „God heeft de dood niet gemaakt, Hij verheugt zich niet over de ondergang van de levenden. Hij heeft alles geschapen opdat het zou bestaan; wat in de wereld wordt geboren, is bestemd voor het leven: daarin is geen gif dat de dood brengt. De macht van de dood heerst niet op aarde, want de gerechtigheid is onsterfelijk.” (Wijsh. 1,13-15)
[2] Constitutie over de Kerk in de wereld van deze tijd, Gaudium et spes, 7 december 1965, nr. 18 §1.
[3] Ibid., nr. 10, §2.
[4] Vgl. ibid., nr. 14, §2.
[5] Vgl. Catechismus van de Katholieke Kerk, nr. 2548.
[6] Ibid., nr. 18, §1.
[7] Vgl. Johannes Paulus II, encycliek Evangelium vitae, 25 maart 1995, nr. 65.
[8] De wet van 9 juni 1999 beschouwt het als een recht van iedere burger toegang te hebben tot palliatieve zorg. Het laatste advies van het Nationaal Raadgevend Comité voor Ethiek erkent dat dit nog niet voor alle zieken het geval is en stelt de ontwikkeling van palliatieve zorg als voorafgaande voorwaarde voor een eventuele wetswijziging (Advies 139, 30 juni 2022).
[9] U kunt de website van de Société Française d’Accompagnement et de soins Palliatifs (SFAP) raadplegen.
[10] Vgl. Johannes Paulus II, encycliek Evangelium vitae, 25 maart 1995, nr. 65.
[11] Dit is voorzien in de zogenoemde wet Clayes-Léonetti van 2 februari 2016.
[12] Congregatie voor de Geloofsleer, brief Samaritanus Bonus, V §1.
[13] Sacramenten voor de zieken, nr. 144.
[14] Vgl. bijvoorbeeld de bul Misericordiae Vultus, nr. 15. Zie het citaat van de heilige Johannes van het Kruis (1542-1591) in de Catechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1022.
[15] Voorzien in de wet van 22 april 2005, artikel 7.
[16] Aanwijzing van een „vertrouwenspersoon”, voorzien in de wet van 4 maart 2002 en nader omschreven in de wet van 22 april 2005, artikel 8: „Het oordeel van deze persoon heeft, behoudens spoed of onmogelijkheid, voorrang boven ieder ander niet-medisch oordeel, met uitzondering van de wilsverklaringen, bij beslissingen over onderzoek, interventie of behandeling die door de arts worden genomen.”
[17] De intentie is „een wezenlijk element” om de morele goedheid van een menselijke handeling te onderscheiden (Catechismus van de Katholieke Kerk, nr. 1752). Johannes Paulus II schrijft in nr. 65 van zijn encycliek Evangelium vitae: „Onder euthanasie in strikte zin moet worden verstaan een handeling of nalatigheid die uit zichzelf en met de bedoeling de dood veroorzaakt om daarmee iedere pijn weg te nemen. Euthanasie ligt dus zowel op het niveau van de intenties als op dat van de gebruikte middelen.”
[18] De heilige Johannes Paulus II bevestigt de morele mogelijkheid om therapeutische hardnekkigheid te weigeren (Evangelium vitae, nr. 65). De Congregatie voor de Geloofsleer spreekt over „de morele verplichting om therapeutische hardnekkigheid uit te sluiten” (brief Samaritanus Bonus van 25 juni 2020, V §2). De zogenoemde Léonetti-wet van 22 april 2005 verbiedt dit.
[19] Over autonomie schrijft Johannes Paulus II in nr. 64 van Evangelium vitae: „Door zijn fundamentele relatie met God te weigeren of te vergeten, denkt de mens voor zichzelf maatstaf en norm te zijn, en meent hij ook het recht te hebben van de samenleving te verlangen dat zij hem de mogelijkheid en de middelen garandeert om met volledige en totale autonomie over zijn leven te beslissen. Vooral de mens in de ontwikkelde landen gedraagt zich zo; hij voelt zich daartoe gebracht door de voortdurende vooruitgang van de geneeskunde en haar steeds geavanceerdere technieken. […] In deze context wordt de verleiding van euthanasie steeds sterker, dat wil zeggen de verleiding om meester over de dood te worden door haar voortijdig te veroorzaken en zo ‘zacht’ een einde te maken aan het eigen leven of aan het leven van anderen.”
[20] Vgl. Fratelli tutti, 3 oktober 2020, nr. 71. Neem de tijd om het bewonderenswaardige tweede hoofdstuk „Een vreemdeling op de weg” van deze encycliek van paus Franciscus, Fratelli tutti, te lezen.
[21] Vgl. Romeins Missaal (2021), Mis „om de genade van een goede dood te vragen”, p. 1151.
[22] Paus Franciscus, Catechese van 9 februari 2022: „De heilige Jozef, patroon van een goede dood.” In deze catechese herinnert de paus aan de traditie volgens welke de heilige Jozef stierf in de armen van Jezus en de Maagd Maria (Benedictus XV, motu proprio Bonum Sane, 25 juli 1920). (eglise.catholique.fr)

