
Në qendër të çdo marrëveshjeje për amësinë zëvendësuese qëndron kontrata, ku ndërthuren interesat ekonomike dhe dëshirat personale. Pikërisht këtu shfaqet një kundërthënie e rëndësishme: lindja e një fëmije, e cila lidhet me marrëdhënie njerëzore dhe afektive, kalon përmes parasë, tregut, laboratorëve, katalogëve dhe kontratave. Kështu, shtatzënia dhe lindja bëhen pjesë e një marrëveshjeje ekonomike, në kuadër të së cilës blihen shërbime që lidhen me riprodhimin dhe fëmija rrezikon të konsiderohet pjesë e asaj që blihet.
Pikërisht në kontratë bëhet e dukshme pabarazia ndërmjet palëve: nga njëra anë, ata që disponojnë burimet ekonomike për të porositur një shtatzëni; nga ana tjetër, gruaja që e çon shtatzëninë deri në fund dhe që mund të gjendet në një pozitë më të cenueshme, veçanërisht për arsye ekonomike ose shoqërore. Kjo pabarazi mund të ndikojë në lirinë e zgjedhjes, në mundësinë për të negociuar kushtet e marrëveshjes dhe në fuqinë vendimmarrëse gjatë shtatzënisë.
Liria kontraktore është një parim themelor i shoqërive demokratike, por nuk mund të jetë absolute. Në të drejtën moderne, ajo i nënshtrohet respektimit të dinjitetit, integritetit fizik dhe lirisë së personave të përfshirë. Shteti, si garantues i së mirës së përbashkët, duhet të përcaktojë kufij etikë dhe juridikë për të parandaluar që marrëdhëniet kontraktore të shndërrohen në një instrument sundimi ose shfrytëzimi.
Këta kufij nuk e mohojnë lirinë, por e bëjnë atë të mundur. Kufijtë e vendosur për mbrojtjen e personit u mundësojnë marrëdhënieve kontraktore të zhvillohen në mënyrë të drejtë dhe të ekuilibruar.
Ndalimi i shitjes së organeve ose pjesëve të trupit, edhe kur ekziston pëlqimi, tregon se jo gjithçka mund të jetë objekt i shkëmbimit ekonomik. Po kështu, normat që ndalojnë ose kufizojnë tregtimin e shërbimeve seksuale në sisteme të ndryshme juridike i referohen parimit se trupi i njeriut nuk duhet të reduktohet në një mall, edhe kur ekziston një marrëveshje ndërmjet palëve.
Pabarazitë në kontratat e amësisë zëvendësuese
Amësia zëvendësuese nxjerr në pah pabarazi të thella:
- pabarazinë e pushtetit ndërmjet personave që u përkasin klasave të ndryshme shoqërore;
- përqendrimin e rreziqeve shëndetësore te gruaja që mbart shtatzëninë;
- rrezikun që disa të drejta themelore të fëmijës të mos mbrohen në mënyrë të përshtatshme.
Për sa i përket këtij aspekti të fundit, shtrohet çështja e së drejtës së fëmijës për të njohur origjinën dhe historinë e vet biologjike, veçanërisht në rastet kur identiteti i të ashtuquajturit «dhurues» mbetet anonim.
Shtrohet gjithashtu çështja e mbrojtjes së së drejtës së fëmijës për të ruajtur marrëdhëniet me personat e përfshirë në lindjen e tij dhe, në veçanti, me gruan që e ka mbajtur në bark për nëntë muaj. Kontakti me nënën dhe ushqyerja me gji mund të përbëjnë gjithashtu momente të rëndësishme për krijimin e lidhjes afektive dhe për zhvillimin e fëmijës.
Kufijtë e kontratës dhe drejtësia shoqërore
Ashtu siç nuk mund të lidhet në mënyrë të vlefshme një kontratë që ka për objekt kryerjen e një vepre penale, edhe kufizimet e lirisë kontraktore në fushën e amësisë zëvendësuese — për të cilat shpresojmë se mund të shndërrohen në ndalime — synojnë të mbrojnë drejtësinë dhe dinjitetin njerëzor.
Përvojat e grave që i drejtohen amësisë zëvendësuese tregojnë se sa e rëndësishme është të shqyrtohet marrëdhënia ndërmjet lirisë kontraktore, kushteve ekonomike dhe mbrojtjes së personit. Logjika e tregut nuk mund të konsiderohet e mjaftueshme për të garantuar, e vetme, respektimin e dinjitetit, shëndetit dhe të drejtave të të gjithë personave të përfshirë.
Rregullimi ligjor, altruizmi dhe dimensioni global
Disa mbështesin nevojën për një rregullim ligjor më të rreptë ose promovojnë amësinë zëvendësuese altruiste. Megjithatë, edhe në këtë formë të amësisë zëvendësuese mbeten të hapura çështje të rëndësishme që lidhen me lirinë e zgjedhjes së gruas, cenueshmërinë e saj të mundshme dhe mbrojtjen e të drejtave të fëmijës.
Në nivel ndërkombëtar, amësia zëvendësuese ndërkufitare mund t’i thellojë pabarazitë, veçanërisht kur gratë që jetojnë në kushte vështirësie ekonomike përfshihen në procese riprodhuese të porositura nga persona shumë më të pasur, përfshirë edhe persona nga vendet perëndimore.
Kur nevoja ekonomike ndikon në mundësinë për të zgjedhur lirisht, ekziston rreziku i vazhdimit të dinamikave të shfrytëzimit dhe pabarazisë që të kujtojnë ato të së kaluarës koloniale.
Përgjigjja, sipas kësaj perspektive, nuk qëndron në përmirësimin e efikasitetit të tregut të riprodhimit, por në krijimin e kushteve shoqërore dhe ekonomike që pengojnë shndërrimin e vështirësive materiale në një instrument presioni mbi trupin dhe zgjedhjet e njerëzve.
Përfundim: drejt mbrojtjes universale të dinjitetit njerëzor
Shumë nga klauzolat e përfshira në kontratat e amësisë zëvendësuese mund të ngrenë çështje serioze etike dhe juridike, veçanërisht kur prekin të drejtat dhe interesat e fëmijës. Prandaj, konsiderojmë të nevojshme që klauzolat që cenojnë të drejtat themelore t’i nënshtrohen një kontrolli të rreptë juridik dhe, kur plotësohen kushtet përkatëse, të shpallen të pavlefshme.
Ndër çështjet që duhen trajtuar përfshihen mbrojtja e së drejtës së fëmijës për të njohur origjinën e vet, detyrimet lidhur me njohjen juridike të prindërisë dhe mbajtjen financiare të fëmijës, si dhe mundësia e ruajtjes së vazhdimësisë së lidhjeve afektive me personat e përfshirë në lindjen e tij, kur kjo është në interesin më të lartë të fëmijës.
Shpresojmë që, në nivel ndërkombëtar, rregullimi ligjor i amësisë zëvendësuese të bëhet gradualisht më kufizues, deri në arritjen e një ndalimi botëror të kësaj praktike.
Konsiderojmë të nevojshme që, krahas amësisë zëvendësuese, të vihet në diskutim edhe ligjshmëria e fekondimit heterolog në të gjitha format e tij, duke i nënshtruar të dyja praktikat një vlerësimi të thelluar nga pikëpamja etike dhe juridike.
Paolo Botti
© Tutti i diritti riservati. Riproduzione consentita solo chiedendo permesso a info@amicidilazzaro.it
(non verrà concesso a siti con pubblicità/ads o per usi commerciali)
© All rights reserved. Reproduction allowed only with permission from info@amicidilazzaro.it
(it will not be granted to sites with advertising/ads or for commercial uses)

